Üçüncü Mekânlar

Sosyolog Ray Oldenburg’e göre ev gibi birinci mekânlar ve iş yeri gibi ikinci mekânlar dışında sosyalleşebileceğimiz, başka insanlarla gündelik olarak iletişime geçebileceğimiz yerlere “üçüncü mekân” denir. Ev ve iş dışında kalan her fiziksel alanı üçüncü mekân olarak tanımlamak pek doğru olmayabilir, çünkü üçüncü mekânlar özünde ulaşılabilir ve davet gerektirmeyen yerler olmalarından güç alır. Katılmak için bir zorunluluğun bulunmadığı ve katılım karşısında ödenecek bedelin ulaşılabilir olduğu bu mekânlar, farklı yaşanmışlıklara sahip insanların tekrar tekrar karşılaşabileceği alanlar hâline gelir.

Günümüz Türkiye’sinde başlıca üçüncü mekânlar olarak kafeleri, barları, lokantaları, kahvehaneleri, kuaförleri/berberleri, parkları ve çay bahçelerini sayabiliriz. Fakat bir yerin kamusal olması, onu her zaman ideal bir üçüncü mekân yapmayabilir. Üçüncü mekânların en büyük yapı taşlarından biri, ziyaretçilerine tekrarlayan bir deneyim sunarak tanıdıklık kurabilme şansı vermesidir. Bu da ancak erişilebilir ve kapsayıcı bir atmosferde, sosyalleşmenin bir sorumluluk gibi hissettirmediği yerlerde mümkün olur.

37 yıl önce Oldenburg’ün tanımlamasına uyan üçüncü mekânlar oldukça net ve sayılıydı. Peki günümüzde de hâlâ böyle mi? İhtiyaçlarımız ve şehirle kurduğumuz ilişki değiştikçe başka biçimlere mi büründü?

Önceki kuşakların gündelik sosyalleşmelerinin mahalle kültürüyle şekillendiğini söylemek yanlış olmaz; kahvehaneler, pazarlar, berberler ve kuaförler uzun süre boyunca başlıca etkileşim alanları olmuştur. Bugün ise özellikle büyük şehirlerde sosyalleşme daha planlı, çerçeveli ve salt tüketim bazlı işletmelerin etrafında örgütleniyor. Dışarı çıkmak ve birileriyle görüşmek, çoğu zaman “bir yere oturmak” ve “bir mekân seçmek”; dolayısıyla otomatik olarak bir şey sipariş etmek anlamına geliyor. Kıraathanelerin ve çay bahçelerinin yanı sıra zincir kahveciler öne çıkıyor; semt pazarları ise büyük süpermarketler, AVM’ler ve hatta online sipariş platformları tarafından gölgeleniyor.

Bu noktada AVM’lerden bahsetmekte fayda var, çünkü şehirlerin kimliklerinin oluşumunda 90’lı yıllardan beri büyük rol oynuyorlar. Aynı anda her yaş grubuna hitap eden bölümleriyle, farklı bütçelere sundukları alışveriş seçenekleriyle ve sinema, yemek, alışveriş gibi farklı aktivitelere yer veren çok amaçlı kullanımlarıyla bu alanlar, zaman geçirme ve para harcama noktaları hâline gelmişti.

Fakat dijitalleşmenin beraberinde getirdiği online sipariş sistemleriyle AVM’lerin sunduğu sıra dışı bir şey kalmadı ve zaman ekonomisi yine pratik olanı tercih etti. AVM’lerin liderlik bayrağını elinden alanlar ise büyük oranda zincir ve butik kafeler oldu. Özellikle zincir kafeler gibi farklı noktalarda çok sayıda bulunan şubeleriyle müşterilerine tanıdık menüler, sürprizsiz fiyatlar ve uzunca oturabilme imkânı sağlayan bu yerler, günümüzde de popülerliğini koruyan üçüncü mekânlardan.

Eski jenerasyonların günlük yaşantılarında anlık gelişen karşılaşmalar ve bunların etrafında şekillenen üçüncü mekânlar ağırlıkta olmuştur. Öte yandan yeni nesil, modern hayatın tempolu akışından olsa gerek, daha belirli ve planlı buluşmalarla üçüncü mekânlarda bulunabiliyor. Ama bu değişiklik, sadece buluşma sıklığıyla ilgili değil. Mahalledeki kahvehanede oturmak ya da berbere uğramak, kimseyle derinlemesine konuşmadan da bir aradalık hissi veriyordu, çabasız, kendiliğinden bir birliktelikti bu. Planlı bir buluşma ise artık aktif bir sosyalleşme talep ediyor; aynı alanda olmak yetmiyor, o vakti doldurmanız gerekiyor. Psikanalist Donald Winnicott’un “başkasının varlığında yalnız olabilme” kavramını düşünmek bu planlı buluşmalar ve zincir kafeler içerisinde neyin kaybolduğuna dair iyi bir fikir veriyor bize. Birlikteyken yalnızlık. Sağlıklı bir yalnız kalabilme kapasitesi, başkasının yokluğunda değil, güvenilen bir başkasının varlığında gelişir. Üçüncü mekânlardan beklediğimiz şey belki de tam olarak bu kalabalığın içinde, konuşma zorunluluğu olmadan, yine de yalnız kalabilmek.

Şu sıralar yeni nesil üçüncü mekânlar ortaya çıkmaya başladı. Koşu ve kitap kulüpleri, ekransız gün etkinlikleri, yürüyüş grupları, yoga atölyeleri… Aslında burada görüyoruz ki üçüncü mekân olmak için artık fiziksel bir yer zorunluluğu yok. Bu etkinliklerin bir kısmı kitap kulübü gibi hâlâ konuşmaya, paylaşıma dayanıyor. Ama bir kısmı da farklı bir deneyim sunuyor. Bir yürüyüş grubunda ya da koşu kulübünde kimseyle tek kelime etmeden, sadece aynı temponun içinde olarak da orada bulunabiliyorsunuz. Belki de bu, Winnicott’un bahsettiği kapasitenin güncel bir versiyonudur. Konuşmadan, ama izole de olmadan var olabilmek. Yani üçüncü mekânlar sabit bir yer olmaktan çıkıp organizasyonlara evriliyor desek yanlış olmaz.

Bu dönüşüm çok da şaşırtıcı değil, çünkü temelinde bütün oluşumlar ortak bir ihtiyaçtan doğuyor: birlikte yaşamak. Bir başkasının deneyimine ortak olmak, eşlik etmek ve edilmek, kendi deneyimimize başkalarını ortak etmek ve tanımadığımız insanların zihnine kısa da olsa temas etmek… Bireyselleşmenin bu denli teşvik edildiği bir zamanda bile kendimizi, özümüzde, kalabalıkla buluşabileceğimiz yerlerde buluyoruz belki de. Yabancıların düşüncelerini, nasıl yaşadıklarını, dünyayı nasıl gördüklerini merak ediyoruz; ama bu merakımızı giderirken de güvende, rahat ve özgür hissetmek istiyoruz. Aslında istediğimiz şey, “-mış gibi” yapmak zorunda olmadığımız kucaklayıcı ortamlar veya yerler; ikincil endişeler olmadan sosyalleşebileceğimiz atmosferler.

Modern üçüncü organizasyonların bu noktada kolektif davranışı yeniden canlandırma açısından büyük umut vadettiğini söyleyebiliriz; bireylerin ortak bir paydada özgürce sosyalleşebileceği ve karşılığında bir bedel ödemeyeceği ideal senaryoya oldukça yakınlar. Yüz yüze, doğal diyaloglara fırsat vermek, bireyselleşen gündelik hayatlara karşı çok önemli bir başlangıç. Fakat bir yandan da fiziki buluşma mekânları silinmeye başladıkça üçüncü olarak tanımladığımız bu oluşumlar, katılımcılara planlı ve yapılandırılmış deneyimler sunmak üzerine kuruluyor; spontanlık, gündeliklik ve zahmetsizlik kriterlerinde eksik kalıyorlar.

Dolayısıyla şunun altını çizmekte fayda var: Modern üçüncü mekânlar veya organizasyonlar çoğu zaman ideal kriterleri karşılamıyor. Bireyler ya içinde var olmanın tüketime bağlı olduğu alanlarda sosyalleşiyor, ya planlı etkinliklerde gruplar hâlinde etkileşime giriyor; çoğu zaman da yalnızca kendilerine benzer insanların tercih ettiği çemberlerde toplanıyorlar. Tüketim yapmadan var olabilecekleri ortamlar gitgide evrimleşiyor, bu alanlara erişim eşitsizleşiyor ve sonuç olarak hitap ettikleri kesimler kümeleniyor. Bu sebeple aslında sormamız gereken şu olabilir:

Yeni nesil üçüncü mekânlar bize gerçekten tanımadığımız insanlarla karşılaşıp birbirimizin hayatlarına dokunmamıza yardım mı ediyor, yoksa yalnızca aynı sosyoekonomik baloncuktaki insanların kendini yeniden ve yeniden üreten çemberler içerisinde kalmasına mı sebep oluyor?